De geest is vrijer dan de markt

SP-raadslid en fractievoorzitter Daniël Peters in gesprek met kunstenaar/activist Bart Stuart

Amsterdam heeft een recordaantal nieuwbouwhuizen in aanbouw, waarvan 30-40% sociale huur. Dat is goed nieuws. En toch kleeft er een nadeel aan: de stad verliest steeds meer rafelranden, braakliggende landjes en rommelterreinen. De X-Helling op het NDSM-terrein is zo’n rafelrand, een artistieke vrijplaats waar alles kan en niks verboden is. De SP doet er alles aan om die te behouden. Net zoals de SP strijdt om oude woonwijken van de sloopkogel te redden. Want een stad kan niet zonder de gebouwen die het verhaal van haar geschiedenis vertellen.

‘De stad ontwikkelt zo snel. Waarom geen time-out om na te denken?’
Kunstenaar/activist Bart Stuart

Daniël Peters en Bart Stuart kennen elkaar onder meer van ‘De strijd om de Van der Pekbuurt’ in Amsterdam-Noord. Terwijl projectontwikkelaars vonden dat de iconische arbeiderswijk maar tegen de vlakte moest, vonden Daniël Peters en Bart Stuart dat zo’n mooie buurt voor toekomstige generaties bewaard moest blijven. De Van der Pek-buurtactivisten wonnen de strijd. De Van der Pekbuurt werd opgeknapt en is nu bijna één van de populairste straten van heel Amsterdam.

‘Dat komt doordat mensen van verhalen houden,’ zegt Daniël Peters. ‘In een oude buurt voel je je verbonden met vroeger en de mensen die deze stad hebben opgebouwd, met hun blote handen. In Noord zijn heel wat buurtjes met dit sentiment.’

‘Zeker,’ vult kunstenaar/activist Bart Stuart aan. ‘Een ander mooi voorbeeld zijn de Rem Koolhaaswoningen bij het IJ Plein, waar de vroegere ADM werf stond en die in tegenstelling tot de NDSM helemaal is opgeruimd. Veel mensen vinden die spuuglelijk, maar de schoonheid zit ‘m in het idee achter het ontwerp. Rem Koolhaas wilde namelijk democratische sociale huurwoningen maken. Daarom staan de blokken in een schuine hoek. Zo heeft elke bewoner uitzicht over het IJ. Ook zijn alle buitenramen makkelijk te wassen zonder ladder. Want arbeiders hadden geen geld voor glazenwassers, wist Koolhaas. Hij nam de menselijke maat als basis. Niet de hoogte van de hypotheek.’

‘Het lijkt alsof tijd geen rol speelt op de NDSM. Dat geeft lucht in je hoofd’
SP-raadslid Daniël Peters, fractievoorzitter en woordvoerder Algemene Zaken

De buurtjes in Noord laten ook zien dat de arbeiders goed voor elkaar zorgden vroeger. Daniël Peters: ‘Het was hier toen 100% sociale huur. Iedereen zat in hetzelfde schuitje. Noord heeft een rauw imago, maar dat is onterecht De arbeiders zaten juist in verenigingen en vakbonden. De vrouwen haalden geld op voor elkaars gezinnen als er door de mannen werd gestaakt. Die NDSM-werf, daar zit letterlijk het bloed, zweet en tranen van deze mannen in de grond. Het is belangrijk om hun geschiedenis levend te houden. Daarom mag een terrein als dit niet worden overgelaten aan de projectontwikkelaars. Die willen namelijk maar één ding: heel hoge winsten, maakt niet uit hoe. Een stad wordt gemaakt door de bewoners en niet door het geld. Dat is bij de plannenmakers nog niet doorgedrongen. Daar moeten de ze écht hard aan worden herinnerd.’

Bart Stuart zegt dat een stad altijd over strijd gaat. ‘Er is altijd een spanningsveld tussen allerlei partijen die wat willen. Maar tegenwoordig hebben de bewoners steeds minder in de melk te brokkelen. En er moet ook voor hen wél wat te winnen zijn. Bewoners haken af omdat de macht van het grote geld kansloos en moedeloos maakt. En de ontwikkelingen gaan ook veel te snel. Je knippert met je ogen of de stad is alweer onherkenbaar veranderd. We moeten een time-out nemen. Even pas op de plaats maken en dan rustig bedenken hoe we als Amsterdam verder willen.’

‘Precies!’ Daniël Peters, zelf een trotse Noorderling, vertelt dat de veranderingen in de stad en Noord in het bijzonder zo hard gaan dat mensen hun grip verliezen. ‘Het is gewoon niet meer bij te houden. Daarom is dit oude NDSM-terrein, met die oude X-helling, zo’n verademing. Het lijkt alsof de tijd hier geen rol speelt. En dat geeft lucht in je hoofd.’ Bart Stuart vult aan: ‘We moeten dit gebouw ook niet prijsgeven aan marktpartijen maar behouden als vrijplaats voor de stad, samen met de kunstenaars deze regelvrije zone koesteren en niet aanharken. In een werkplaats staat het scheppen centraal, als we niks doen wordt dat ambachtelijk schepijs en dus nog meer consumeren. Op de NDSM wordt het dus concreet, de stad heeft die vrije ruimte nodig!’

‘Laten we wel wezen,’ besluit Bart Stuart, ‘De geest is vrijer dan de markt. Maar de geest heeft een plek nodig waar hij vrij kan mijmeren. In Amsterdam worden die plekken steeds zeldzamer. We leven bijna in een reisfolder, alles netjes aangeharkt en keurig bebouwd. Zo’n steriele omgeving is misschien geschikt om toeristen en dure advocatenkantoren te verleiden, maar het verstikt de Amsterdammers. Amsterdammers willen juist rommeligheid om zich heen. Het past bij ons. Het is vast geen toeval dat geen Amsterdammer zijn fiets netjes parkeert. We willen geen keurslijf. Amsterdam is geen Singapore.’

Bart Stuart is kunstenaar en activist. Hij heeft al jaren een atelier in de X-helling op het NDSM-terrein. De X-helling staat momenteel letterlijk op de helling omdat de gemeente deze kunstenaarsvrijplaats wil reguleren, wat zal leiden tot veel hogere huurprijzen. Er wordt nu alles op alles gezet om te zorgen dat de X-helling in zijn huidige hoedanigheid kan blijven voortbestaan.

Daniël Peters is leraar Nederlands op het Damstede Lyceum in Noord. Daarnaast is hij gemeenteraadslid en fractievoorzitter van de SP in Amsterdam. Hij is jarenlang actief geweest in de toenmalige stadsdeelraad in Noord en stond daarmee aan de frontlinie voor het behoud van de Van der Pek-buurt.